Historia

Początki poznańskiej dialektologii należy łączyć z osobą doc. Adama Tomaszewskiego (1895-1945), Wielkopolanina rodem z Łopienna koło Wągrowca. Będąc studentem II roku, uczęszczał na wykłady prof. Kazimierza Nitscha (uczony gościnnie wykładał na Uniwersytecie Poznańskim), który prawdopodobnie zaszczepił w studencie pasję badań dialektologicznych. A. Tomaszewski ukończył studia w 1921 r.; w 1929 r. obronił doktorat (książka Gwara Łopienna i okolicy w północnej Wielkopolsce, Kraków 1930), natomiast habilitację uzyskał w 1936 r. za pracę Mowa tzw. Mazurów wieleńskich ("Slavia Occidentalis, t. 14, 1935). Prowadził także badania terenowe z myślą o słowniku wielkopolskim (materiał z około 500 miejscowości) - dzieło to nie zostało napisane (prace przerwała wojna), znaczna część materiałów przepadła wskutek działań wojennych, zaś A. Tomaszewski zmarł w drodze z obozu koncentracyjnego 30 kwietnia 1945 r.    Adam Tomaszewski
A. Tomaszewski

Ocalałe gwarowe materiały Tomaszewskiego, rozpisane na fiszki, tworzą kartotekę, znajdującą się w Pracowni Dialektologicznej UAM w Poznaniu.

Po zakończeniu II wojny światowej, kiedy na nowo kształtowały się struktury uniwersytetu w Poznaniu, doc. Ludwik Zabrocki wyszedł z inicjatywą fonograficznej archiwizacji gwar i już w 1946 r. przystąpił do organizowania Archiwum Fonograficznego. Zadania Archiwum koncentrowały się nie tylko na działaniach mających na celu archiwizację sensu stricte, ale i pozyskiwanie nowych materiałów gwarowych w celu śledzenia przemian zachodzących w mowie ludowej (według założeń L. Zabrockiego ponowne badania winny być prowadzone co 25 lat); z tego też względu podjęto decyzję o konieczności prowadzenia badań terenowych. Jak podaje Henryk Nowak "Pierwsza, próbna wyprawa, w 1948 r. wyruszyła na Krajnę zachodnią - na teren pow. złotowskiego. Kolejne wyprawy w 1949 r. skierowały się na Śląsk Opolski, na Warmię i Mazury oraz na Kaszuby i tereny przyległe". Z upływem lat Archiwum działało coraz prężniej tak, że od 1951 r. stało się samodzielną jednostką, Instytutem Fonograficznym Uniwersytetu Poznańskiego kierowanym przez dra Leona Kaczmarka. "Kontynuowano, oczywiście, zadanie podstawowe - archiwizację fonograficzną gwar polskich, prowadzoną głównie przez dra Zenona Sobierajskiego. Rozwinęły się wszakże Na podstawie: Z. Sobierajski, Profesor Adam Tomaszewski jako nauczyciel i dialektolog (1895_1945), jeszcze dwa kierunki [...]: a) z zakresu patologii mowy [...], b) z zakresu fonetyki eksperymentalnej [...]".

Po niespełna półtora roku (maj 1952) Instytut został przekształcony w Zakład Fonograficzny przy Katedrze Języka Polskiego UP z działem archiwizacji gwar, z którego w 1960 r. wyodrębniono Pracownię Archiwizacji Gwar przy Katedrze Językoznawstwa Ogólnego UAM. Placówką, do czasu jej zamknięcia w 1969 r., kierował Zenon Sobierajski. Jednakże w 1974 r. - dzięki staraniom prof. Z. Sobierajskiego - utworzono działający do 31 marca 2009 r. Zakład Dialektologii Polskiej UAM. Kierownikami jednostki byli kolejno: Z. Sobierajski (do przejścia na emeryturę 31 sierpnia 1987 r.), Henryk Nowak (do przejścia na emeryturę 31 sierpnia 2002 r.), Jerzy Sierociuk (do 31 marca 2009 r.).

Z dniem 1 kwietnia 2009 r. Zakład został przekształcony w Pracownię Dialektologiczną UAM kierowaną do 2020 r. przez prof. J. Sierociuka. Od roku 2021 Pracownią kieruje dr hab. Błażej Osowski.

Zenon Sobierajski Henryk Nowak Jerzy Sierociuk
Z. Sobierajski H. Nowak J. Sierociuk

Opracowując tę notatkę, wykorzystano: Z. Sobierajski, Profesor Adam Tomaszewski jako nauczyciel i dialektolog (1895-1945), "Poznańskie Spotkania Językoznawcze", t. 1, pod red. Z. Krążyńskiej i Z. Zagórskiego, Poznań 1996, s. 13-20; L. Zabrocki, Archiwum Fonograficzne Instytutu Zachodnio-słowiańskiego Uniwersytetu Poznańskiego, "Slavia Occidentalis" 19, Poznań 1948, s. 516; H. Nowak, Od Archiwum Fonograficznego do Zakładu Dialektologii Polskiej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, [w:] Gwary dziś. 1. Metodologia badań, pod red. J. Sierociuka, Poznań 2001, s. 202, 203.